Կարկուտ․ ինչպե՞ս է առաջանում և որքանո՞վ է վտանգավոր

 

Կարկուտը եղանակային վտանգավոր երևույթներից մեկն է։ Ամեն տարի այն զգալի վնասներ է հասցնում տնտեսությանը, իսկ խոշոր կարկտահատիկների տեղումները կարող են վտանգ ներկայացնել մարդկանց առողջության և նույնիսկ կյանքի համար։

Ինչպե՞ս է առաջանում կարկտահատիկը

Կույտաանձրևային ամպի ներսում առկա են օդի հզոր վերընթաց հոսանքներ։ Դրանք ջրի կաթիլները բարձրացնում են 8–12 կմ բարձրություն, որտեղ օդի ջերմաստիճանը զգալիորեն ցածր է 0°C-ից։ Այդ պայմաններում կաթիլը սառչում է և ձևավորվում է կարկտահատիկի միջուկը։

Այնուհետև, ընկնելով նույն ամպի վարընթաց հոսանքներում, կարկտահատիկի միջուկը սկսում է իջնել՝ բախվելով գերսառեցված ջրի կաթիլների հետ։ Դրանք սառչում և կպչում են կարկտահատիկին, ինչի հետևանքով այն մեծանում է։ Հետո այն նորից ընկնում է ուժեղ վարընթաց հոսանքի մեջ, որը կրկին վեր է բարձրացնում վերջինիս։ Այս գործընթացը բազմիցս կրկնվում է, և յուրաքանչյուր ցիկլի ընթացքում կարկտահատիկը շարունակում է աճել։
Սակայն գալիս է մի պահ, երբ այն դառնում է չափազանց ծանր։ Վերընթաց հոսանքն այլևս չի կարողանում պահել այն, և կարկտահատիկը ընկնում է գետին։

Ի՞նչ կա կարկտահատիկի ներսում

Եթե կտրենք կարկտահատիկը, ներսում կտեսնենք շերտեր՝ ծառերի տարեկան օղակների նման։ Պղտոր սառույցի շերտերը հերթագայվում են թափանցիկ շերտերի հետ։
Յուրաքանչյուր այդպիսի շերտ արտացոլում է կարկտահատիկի մեկ վերելք և մեկ իջեցում կույտաանձրևային ամպի ներսում։ Շերտերի քանակով նույնիսկ կարելի է մոտավոր գնահատել, թե քանի անգամ է կարկտահատիկը «ճանապարհորդել» ամպի ներսում։

Կարևոր է հիշել՝ կարկուտ ձևավորվում է միայն կույտաանձրևային (Cb) ամպերում։

Որքա՞ն մեծ կարող է լինել կարկուտը

- Սիսեռի չափ կարկուտը սովորաբար վտանգավոր չէ։

🍒Բալի չափ կարկուտը կարող է վնասել ծառերի տերևներն ու բերքը։

🌰Ընկույզի չափ կարկուտը կարող է կոտրել ավտոմեքենաների և ջերմոցների ապակիները, վնասել տանիքները։

🎾Թենիսի գնդակի չափ կարկուտը կարող է ծակել տանիքներ, վնասել ավտոմեքենաների թափքերը և լուրջ վնասվածքներ պատճառել մարդկանց։

🍏Խնձորի կամ նարնջի չափ կարկուտն արդեն իրական վտանգ է մարդու կյանքի համար։
📌Թենիսի գնդակի չափ կարկուտի ձևավորվան համար ամպի ներսում վերընթաց հոսանքների արագությունը պետք է գերազանցի 100 կմ/ժ-ը։

Համաշխարհային ռեկորդներ

ԱՄՆ-ի Տեխաս նահանգում 2023 թվականին գրանցվել է շուրջ 17 սմ տրամագծով կարկտահատիկ՝ գրեթե ափսեի չափ։

📍Աշխարհում արձանագրված ամենածանր կարկտահատիկը տեղացել է ԱՄՆ-ի Հարավային Դակոտա նահանգում 2010 թվականին։ Այն կշռել է գրեթե 1 կիլոգրամ և եղել է գրեյպֆրուտի չափ։

📌Կարկտային ծածկույթ

Երբեմն կարկուտն այնքան ինտենսիվ է լինում, որ գետնի մակերևույթի վրա կարճ ժամանակով ձևավորվում է կարկտային ծածկույթ։ Այդ դեպքում առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե ձյուն է տեղացել։

Ինչո՞ւ է հնարավոր չէ կարկուտը ճշգրիտ կանխատեսել

Կարկուտը սովորաբար դիտվում է շատ սահմանափակ տարածքներում։ Քանի դեռ կարկտաբեր օջախը չի ձևավորվել ամպի ներսում, դրա առաջացումը մեծ ճշգրտությամբ կանխատեսել հնարավոր չէ։ Վերջինիս կանխատեսման համար անհրաժեշտ է աերոլոգիական և ռադիոլոկացիոն մոնիթորինգի ժամանակակից համակարգ։

Մեղրը համարվեց Երկրի վրա այն եզակի նյութերից մեկը, որը վերապրել է մեծ կայսրությունների կործանումն ու դարաշրջանների փոփոխությունը

Թութանհամոնի դամբարանից գտնված մեղրը, ավելի քան 3000 տարի մնալով գետնի տակ, պահպանել է իր ուտելի լինելը։

Ամենակենսունակ մթերքը

20-րդ դարի սկզբին հնագետները, հետազոտելով հնագույն թաղումները, քարե անոթների մեջ հայտնաբերեցին սաթագույն քարացած զանգվածներ։ Լաբորատոր թեստերը հաստատեցին՝ դա մեղր է, որի իսկությունը կասկած չէր հարուցում։ Այս բացահայտումը ստիպեց գիտնականներին նորովի նայել մթերքների երկարակեցությանը։ Ի տարբերություն այլ սննդամթերքի, որը վերածվում է փոշու, մեղրը զարմանալի կենսունակություն դրսևորեց։

Հավերժության գաղտնիքը

Նման անմահության գաղտնիքը, ըստ վերջին հետազոտությունների արդյունքների, թաքնված է եռակի պաշտպանության մեջ։

Առաջին՝ ծայրահեղ չորություն. մեղուները նեկտարից գոլորշիացնում են գրեթե ողջ խոնավությունը։ Արդյունքում պատրաստի մթերքում մնում է չնչին քանակությամբ ջուր (18-20%-ից պակաս)։ Այսպիսի ծայրահեղ չորությունը ստեղծում է մի միջավայր, որտեղ օսմոտիկ ճնշումն այնքան բարձր է, որ ցանկացած բակտերիա կամ սնկի սպոր, հայտնվելով մեղրի մեջ, ակնթարթորեն կորցնում է սեփական խոնավությունն ու մահանում ջրազրկումից։

Միկրոօրգանիզմների համար սա քիմիական անապատ է։

Երկրորդը՝ թթվային պատնեշ. pH-ի ցածր մակարդակը (3.2–4.5) ձևավորում է ագրեսիվ միջավայր, որը կործանարար է ախտածին մանրէների մեծ մասի համար, քանի որ վերջիններս իրենց զարգացման համար նախընտրում են չեզոք միջավայր։

Երրորդ՝ ֆերմենտային գրոհ. մեղվի մեղրապարկում առկա է հատուկ ֆերմենտ՝ ինվերտազ (դիաստազ), որը նեկտարի մեջ է ընկնում հավաքման ժամանակ։ Բացի այդ, մեղուները ավելացնում են նաև սեփական գլյուկոզօքսիդազը։ Մեղրի հասունացման ժամանակ այս ֆերմենտները ռեակցիայի մեջ են մտնում մնացորդային խոնավության և գլյուկոզի հետ, ինչի արդյունքում չնչին, բայց մշտական խտությամբ արտադրվում է ջրածնի պերօքսիդ՝ հզոր բնական հականեխիչ (անտիսեպտիկ)։ Սակայն միայն կենսաքիմիան բավարար չէր լինի։ Վճռորոշ դեր է խաղացել եգիպտացիների մանրախնդրությունը։

Մեղրը լցնում էին հաստ պատերով կժերի մեջ և ենթարկում յուրօրինակ մումիֆիկացման. կժի բերանը փակում էին մոմով կամ խեժով և ամրացնում կավե խցանով։ Դամբարանի կատարյալ մթության, կայուն զով կլիմայի և միջանցիկ քամիների բացակայության պայմաններում անոթը վերածվում էր կատարյալ թերմոսի։

Չնչին փոփոխություններ․ Անշուշտ, նման հսկայական ժամանակահատվածում մթերքը կրում է անդառնալի փոփոխություններ։ Այն կորցնում է իր նախնական տեսքը՝ բյուրեղանալով և վերածվելով պինդ զանգվածի։ Դրա գույնը մգանում է՝ դառնալով մուգ շագանակագույն կամ գրեթե սև, իսկ ծաղկային բուրմունքը ցնդում է։ Թռչող միացությունների և ակտիվ ֆերմենտների մի մասը ժամանակի ընթացքում քայքայվում է, ինչը նվազեցնում է դրա նախնական հակաբակտերիալ ուժը։

Այնուամենայնիվ, քիմիական մակարդակում այն մնում է բացարձակապես անվտանգ և պիտանի ուտելու համար։

Այսպիսով, մեղրը հանդիսացավ Երկրի վրա այն եզակի նյութերից մեկը, որն ընդունակ եղավ վերապրել մեծ կայսրությունների կործանումն ու դարաշրջանների փոփոխությունը՝ պահպանելով իր գլխավոր էությունը

Իսկ մենք այն անօգուտ էինք համարում. Հայտնաբերվել է օրգան, որը մարդուն պաշտպանում է քաղցկեղից

Ուրցագեղձը երկար տարիներ համարվում էր մի օրգան, որն անհրաժեշտ է միայն երեխաներին։ Մեծահասակների համար այն իբր թե անպետք է՝ նույնքան անօգուտ, որքան, օրինակ, կույր աղիքի ելունը (ապենդիքսը)։

Սակայն Հարվարդի համալսարանի գիտնականների հետազոտությունը շրջեց այս պատկերացումը։ Պարզվում է՝ ուրցագեղձը չափազանց կարևոր է, իսկ դրա հեռացումը մեծացնում է քաղցկեղի զարգացման և տարբեր հիվանդություններից մահանալու ռիսկը։

Ուրցագեղձը տեղակայված է կրծոսկրի հետևում, վերին առաջային միջնորմում։ Առջևից այն հպվում է կրծոսկրի մարմնին, հետևից՝ պերիկարդի վերին հատվածին, որը ծածակում է աորտայի սկզբնական հատվածն ու թոքային զարկերակը

Նորածինների մոտ այն գրեթե ամբողջությամբ ծածկում է սիրտը։ Իր անվանումը գեղձը ստացել է ձևի պատճառով․ այն հիշեցնում է երկժանի պատառաքաղ (вилка): Նորածինների մոտ այն կշռում է մոտ 15 գրամ, դեռահասության շրջանում հասնում է իր առավելագույն չափին (30–40 գրամ), իսկ սեռական հասունացումից հետո սկսում է փոքրանալ։

Գեղձն աստիճանաբար փոխարինվում է ճարպային հյուսվածքով։ Ծերության շրջանում դրանից մնում է միայն «ճարպային կույտ», և տարեց մարդու մոտ գրեթե չի տարբերվում ճարպային բջջանքից։

Հենց ուրցագեղձում են հասունանում T-լիմֆոցիտները՝ իմունային համակարգի գլխավոր բջիջները, որոնք ճանաչում և ոչնչացնում են օտարածին մարմիններն ու սեփական՝ վերահսկողությունից դուրս եկած բջիջները։

Մանկության տարիներին, քանի դեռ իմունիտետը ձևավորվում է, ուրցագեղձը կենսականորեն անհրաժեշտ է, իսկ հասուն տարիքում, ինչպես համարվում էր, այն կորցնում է իր արդիականությունը, և վիրաբույժները հաճախ հեռացնում էին այն սրտի, թոքերի, վահանաձև գեղձի վիրահատությունների ժամանակ՝ պարզապես այն պատճառով, որ այն գտնվում էր «ճանապարհին»։

Համարվում էր, որ դրանից ոչ մի վնաս չկա։ Բայց պարզվեց՝ կա։

Ի՞նչ ցույց տվեց հետազոտությունը

Հարվարդի համալսարանի գիտնականները վերլուծել են ավելի քան 7000 բուժառուների տվյալներ, ովքեր 1993-2020թթ․ ենթարկվել են կրծքավանդակի օրգանների վիրահատությունների։ Նրանցից 1146-ի մոտ ուրցագեղձը հեռացվել էր։ Մնացածի մոտ այն պահպանվել էր։

Արդյունքները, որոնք հրապարակվել են The New England Journal of Medicine ամսագրում, չափազանց հետաքրքիր են:

Պարզվել է, որ վիրահատությունից հետո հինգ տարվա ընթացքում առանց ուրցագեղձի մարդիկ մահացել են գրեթե երեք անգամ ավելի հաճախ՝ 8.1%՝ 2.8%-ի դիմաց։ Իսկ քաղցկեղի զարգացման ռիսկը նրանց մոտ կրկնակի բարձր է եղել՝ 7.4%՝ 3.7%-ի դիմաց։ Ընդ որում, առանց ուրցագեղձի բուժառուների մոտ ուռուցքներն իրենց ավելի ագրեսիվ են պահել և բուժումից հետո ավելի հաճախ են մետաստազավորվել, քան նրանց մոտ, ում ուրցագեղձը պահպանվել էր։

«Մենք պարզեցինք, որ ուրցագեղձը բացարձակապես անհրաժեշտ է առողջության համար։ Եթե այն չկա՝ մահվան և քաղցկեղի զարգացման ռիսկն առնվազն կրկնապատկվում է»,- հայտարարել է հետազոտության ղեկավար, Մասաչուսեթսի ընդհանուր հիվանդանոցի ուռուցքաբան Դեվիդ Սքադենը։

Հասկանալու համար, թե ինչո՞ւ է դա տեղի ունենում, գիտնականները վերլուծել են բուժառուների մի մասի իմունային կարգավիճակը։ Եվ գտել են բացատրությունը։ Ուրցագեղձի հեռացումից հետո շատ մարդկանց մոտ նվազում է T-բջջային ռեցեպտորների բազմազանությունը. հենց այն մոլեկուլների, որոնց միջոցով իմունային բջիջները «տեսնում են» օտարածին ու վտանգավոր օբյեկտները։ Իսկ որքան փոքր է բազմազանությունը, այնքան վատ է իմունիտետը տարբերակում ուռուցքային բջիջներն ու վարակները։ Իմունային հսկողությունը թուլանում է, և հիվանդությունները հնարավորություն են ստանում հաղթելու մարդուն։ Միևնույն ժամանակ՝ Սքադենը խոստովանում է. «Մենք հաստատ չգիտենք՝ առողջության համար այս բացասական հետևանքները կապված են նոր T-բջիջների բացակայության, թե՞ ուրցագեղձի որևէ այլ՝ քիչ ուսումնասիրված ֆունկցիայի հետ։ Մեխանիզմը դեռևս պետք է պարզվի»։

Ի դեպ, այս տարվա մարտին Nature ամսագրում լույս տեսավ ևս մեկ հետազոտություն նույն թեմայով։ Գիտնականների միջազգային թիմը արհեստական բանականության (ԱԻ) օգնությամբ վերլուծել է ավելի քան 27 հազար համակարգչային տոմոգրաֆիա (ԿՏ)՝ օնկոլոգիական և սրտային հիվանդությունների ամերիկյան տվյալների բազաներից։

Եվ պարզվել է, որ բարձր ցուցանիշ ունեցող մարդկանց մոտ մահվան ռիսկը 50%-ով ցածր է եղել, սիրտ-անոթային հիվանդություններից մահվան ռիսկը՝ 63%-ով, իսկ թոքերի քաղցկեղի զարգացման ռիսկը՝ 36%-ով ցածր՝ այն մարդկանց համեմատ, ում ուրցագեղձն «անառողջ» էր։ Արդյունքները պահպանվել են նաև տարիքային և այլ գործոնների ճշգրտումից հետո։

Գիտնականները նաև հայտնաբերել են, որ ծխելը, ճարպակալումն ու քրոնիկ բորբոքումները կապված են ուրցագեղձի վատ առողջության հետ։ Այսինքն՝ կենսակերպը, ըստ ամենայնի, ազդում է։

Ի՞նչ է սա նշանակում․ բժիշկների և պացիենտների համար․Եզրակացությունն ակնհայտ է՝ առանց լուրջ ցուցումների ուրցագեղձը հեռացնել չի՛ կարելի։ Վիրաբուժական պրակտիկան, որի ժամանակ ուրցագեղձը հեռացնում են «իմիջիայլոց», պետք է վերանայվի։

«Ուցագեղձն անտեսվել է տասնամյակներ շարունակ, և այն, հնարավոր է, հանդիսանում է այն բաց թողնված օղակը, որը բացատրում է, թե ինչո՞ւ են մարդիկ տարբեր կերպ ծերանում, և թե ինչո՞ւ քաղցկեղի բուժումը որոշ բուժառուների մոտ արդյունք չի տալիս»,- ասում է Nature-ում հրապարակված հետազոտության համահեղինակ Հյուգո Արտսը։

Իհարկե, լինում են դեպքեր, երբ այս օրգանի հեռացումն անհրաժեշտ է՝ առաջին հերթին հենց ուրցագեղձի ուռուցքների, ինչպես նաև որոշ աուտոիմուն հիվանդությունների ժամանակ։ Բայց մնացած դեպքերում նրան ձեռք տալ պետք չէ։ Չէ՞ որ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ ուրցագեղձի չափսերը կրճատվում են մինչև նվազագույնի, այն շարունակում է օրգանիզմին մատակարարել նոր T-բջիջներ։ Իսկ դրանք ճանաչում են այն սպառնալիքները, որոնց հետ հին իմունային հիշողությունն արդեն ի վիճակի չէ գլուխ հանել։

Արևապաշտպան քսուկներ․որքանո՞վ են օգտակար

 

Առաջին արևապաշտպան քսուկը ստեղծվել է պատերազմի ժամանակ և եղել է վառ կարմիր: Արևապաշտպան քսուկի գյուտարարներից մեկը Բենջամին Գրին անունով մի դեղագործ էր, ով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ծառայում էր օդուժում։ Տեսնելով, թե ինչպես են զինվորները արևահարվում խաղաղօվկիանոսյան ճակատում, նա ստեղծեց մի նյութ, որը կոչվում էր Red Vet Pet (Red Veterinary Petrolatum)։ Այն կպչուն, վատ հոտով, վառ կարմիր նավթային գել էր, որը պարզապես ֆիզիկապես փակում էր արևի ճառագայթները։ Պատերազմից հետո նա կատարելագործեց բանաձևը, ավելացրեց կոկոսի յուղ և հիմնեց աշխարհահռչակ արևապաշտպան քսուկների «Coppertone» բրենդը։

Արևապաշտպան քսուկների (SPF) օգտագործումը ժամանակակից մաշկաբանության ամենաուսումնասիրված և գիտականորեն հիմնավորված թեմաներից է։

Ձեզ ենք ներկայացնում գիտահեն (evidence-based) տեղեկատվություն դրանց օգուտների, հնարավոր ռիսկերի և տարածված միֆերի վերաբերյալ։

Իսկ ի՞նչ է SPF-ը և ինչպե՞ս է այն աշխատում. SPF (Sun Protection Factor)-ը ցույց է տալիս, թե որքանով է քսուկը մաշկը պաշտպանում UVB (կարճալիք) ճառագայթներից, որոնք առաջացնում են արևային այրվածքներ։

Սակայն լիարժեք պաշտպանության համար կարևոր է, որ քսուկն ունենա «Broad Spectrum» (լայն սպեկտրի) նշում, ինչը նշանակում է, որ այն պաշտպանում է նաև UVA (երկարալիք) ճառագայթներից, որոնք թափանցում են ապակու միջով, առկա են ամբողջ տարվա ընթացքում, ոչ միայն ամռանը, և պատասխանատու են մաշկի ծերացման ու քաղցկեղի առաջացման համար։

Ըստ ազդեցության մեխանիզմի՝ ֆիլտրերը լինում են երկու տեսակի.

1. Ֆիզիկական (հանքային/mineral)՝ ցինկի օքսիդ (ZnO) կամ տիտանի երկօքսիդ (TiO_2)։ Դրանք մնում են մաշկի մակերեսին և անդրադարձնում են ճառագայթները (գործում են որպես վահան)։
2. Քիմիական (օրգանական)՝ ավոբենզոն, օկտիսալատ և այլն։ Դրանք կլանում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները և վերածում ջերմային էներգիայի։

Գիտականորեն ապացուցված օգուտները`

• Մաշկի քաղցկեղի կանխարգելում. սա ամենակարևոր գործառույթն է։ Բազմաթիվ կլինիկական հետազոտություններ ապացուցում են, որ ամենօրյա SPF-ի օգտագործումը կիսով չափ (50%) նվազեցնում է մելանոմայի (մաշկի քաղցկեղի ամենավտանգավոր տեսակի) և 40%-ով՝ տափակաբջջային քաղցկեղի առաջացման ռիսկը։

• Ֆոտոծերացման կանխում. մաշկի տեսանելի ծերացման (կնճիռներ, թուլացում, առաձգականության կորուստ) պատճառների մոտ 80-90%-ը պայմանավորված է արևի ճառագայթներով։ SPF-ը պաշտպանում է կոլագենն ու էլաստինը քայքայումից։

• Հիպերպիգմենտացիայի նվազեցում. կանխում է արևային հետքերի, պեպենների և հետբորբոքային պիգմենտացիայի (օրինակ՝ ակնեից հետո մնացած մուգ հետքերի) մգացումը։
Հնարավոր վնասները և գիտական մտահոգությունները.

Գիտական հանրության մեջ SPF-ների վերաբերյալ քննարկումները հիմնականում վերաբերում են ոչ թե դրանց անհրաժեշտությանը, այլ որոշակի բաղադրիչների անվտանգությանը։
1. Քիմիական ֆիլտրերի ներծծումը արյան մեջ.

ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչության (FDA) հետազոտությունները ցույց են տվել, որ որոշ քիմիական ֆիլտրեր (օրինակ՝ օքսիբենզոն, ավոբենզոն, օկտոկրիլեն) կարող են ներծծվել մաշկի միջով և հայտնաբերվել արյան մեջ՝ թույլատրելիից բարձր խտությամբ։

2. Էնդոկրին (հորմոնալ) համակարգի վրա ազդեցություն.

Կան մտահոգություններ, որ որոշ քիմիական ֆիլտրեր (հատկապես օքսիբենզոնը) կարող են գործել որպես էնդոկրին խաթարողներ (նմանակելով էստրոգեն հորմոնին)։
Գիտական դիրքորոշման համաձայն այս ազդեցությունը հիմնականում նկատվել է լաբորատոր պայմաններում՝ առնետների վրա, որոնց կերակրել են այս նյութերի հսկայական դոզաներով։ Մարդու մաշկի վրա կիրառման դեպքում նման համակարգային ազդեցություն գիտականորեն դեռևս ապացուցված չէ։

3. Ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա (կորալների սպիտակեցում).
Որոշ քիմիական նյութեր (օքսիբենզոն և օկտինոքսատ) վնասում են ծովային էկոհամակարգը և նպաստում կորալների ռիֆերի գունաթափմանը (սպիտակեցմանը)։ Այս պատճառով որոշ երկրներում (օրինակ՝ Հավայան կղզիներում) դրանք արգելված են։

Լուծումը հետևյալն է էկոլոգիապես մաքուր տարբերակների համար խորհուրդ է տրվում ընտրել «Reef-safe» կամ ֆիզիկական (հանքային) արևապաշտպաններ։

4. Վիտամին D-ի պակասի վերաբերյալ միֆը.

Տեսականորեն SPF-ը արգելափակում է այն ճառագայթները, որոնք օգնում են մաշկին սինթեզել Վիտամին D։ Իրական կյանքում մարդիկ հազվադեպ են քսում SPF-ի այն իդեալական հաստ շերտը, որն ամբողջությամբ կփակեր ճառագայթները։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ SPF օգտագործողների մոտ վիտամին D-ի կլինիկական դեֆիցիտ չի առաջանում միայն քսուկի պատճառով։

Ինչպե՞ս ընտրել անվտանգ տարբերակ, եթե ցանկանում եք առավելագույնս խուսափել քիմիական բաղադրիչների հետ կապված կասկածներից.

Ընտրեք հանքային (mineral/physical) արևապաշտպաններ, որոնք պարունակում են Zinc Oxide կամ Titanium Dioxide։ Դրանք FDA-ի կողմից ճանաչված են որպես բացարձակ անվտանգ և արդյունավետ (GRASE-Generally Recognized as Safe and Effective) և չեն ներծծվում մաշկի խորը շերտեր։ Ընտրեք առնվազն SPF 30 կամ SPF 50 և «Broad Spectrum» պաշտպանություն։

Խուսափեք սփրեյներից (փոշեցիրներից), քանի որ դրանք շնչելը կարող է գրգռել թոքերը (հատկապես տիտանի դիօքսիդի նանոմասնիկներ պարունակողները)։

Արևապաշտպանների թեմայի շուրջ կան մի քանի շատ հետաքրքիր, գիտական ու երբեմն զարմանալի փաստեր, որոնց մասին հազվադեպ են խոսում, բայց դրանք ամբողջությամբ փոխում են մեր պատկերացումը մաշկի պաշտպանության մասին։

Օրնակ`SPF-ի մաթեմատիկան գծային չէ (SPF 30-ը երկու անգամ ուժեղ չէ, քան SPF 15-ը): Շատերը կարծում են, որ SPF 50-ը երկու անգամ ավելի լավ է պաշտպանում, քան SPF 25-ը, բայց ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների կլանման էֆեկտիվությունը բոլորովին այլ կերպ է բաշխվում.

SPF 15-ը պաշտպանում է UVB ճառագայթներից մոտ 93%-ով,

SPF 30-ը պաշտպանում է մոտ 97%-ով,
SPF 50-ը պաշտպանում է մոտ 98%-ով,
SPF 100-ը պաշտպանում է մոտ 99%-ով։

Այսպիսով, SPF 30-ից հետո արդյունավետության աճը շատ չնչին է։ Կարևորը ոչ թե թվի մեծությունն է, այլ քսուկը ճիշտ քանակությամբ և հավասարաչափ քսելը։ Գոյություն ունի «երկու մատի կանոն». մարդիկ սովորաբար քսում են անհրաժեշտ քանակի ընդամենը 25-50%-ը, ինչի պատճառով SPF 50-ը իրականում աշխատում է որպես SPF 15։ Մաշկաբանները սահմանել են հստակ չափաբաժին դեմքի և պարանոցի համար՝ երկու մատի կանոնը։ Պետք է ցուցամատի և միջնամատի երկայնքով (հիմքից մինչև ծայրը) քսուկի երկու հաստ գիծ քաշել. դա այն նվազագույն քանակն է, որն ապահովում է քսուկի տուփի վրա գրված պաշտպանությունը։
Ժամանակակից հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ոչ միայն արևը, այլև մեր հեռախոսների, համակարգիչների էկրանների և լեդ-լամպերի արձակած կապույտ լույսը (High-Energy Visible light կամ HEV) նույնպես նպաստում է մաշկի պիգմենտացիային և ծերացմանը (ֆոտոծերացում)։

Սովորական քիմիական SPF-ները չեն պաշտպանում կապույտ լույսից։ Դրանից պաշտպանվելու համար լավագույն միջոցը տոնային էֆեկտով հանքային SPF-ներն են, որոնք պարունակում են երկաթի օքսիդ։ Հենց այս բաղադրիչն է արգելափակում էկրանների լույսը։

Հարկ է նշել, որ SPF-ը չի կարելի խառնել տոնային քսուկի կամ խոնավեցնող կրեմի հետ: Շատերը ժամանակ խնայելու համար ափի մեջ խառնում են SPF-ը և իրենց սովորական դեմքի կրեմը կամ տոնային հիմքը։ Գիտականորեն ապացուցված է, որ դա չեզոքացնում է պաշտպանությունը։ SPF-ի քիմիական կամ ֆիզիկական ֆիլտրերը պետք է մաշկի վրա ձևավորեն միատարր, անընդհատ թաղանթ։ Այլ նյութեր խառնելիս այդ թաղանթի մոլեկուլային կառուցվածքը խախտվում է, և մաշկի վրա մնում են «բաց պատուհաններ», որոնցով ճառագայթներն ազատ թափանցում են։ Ճիշտ տարբերակն է՝ քսել խոնավեցնողը, սպասել 5 րոպե, ապա քսել SPF-ը։

Գիտական կոնսենսուսը միանշանակ է՝ արևապաշտպան քսուկի օգտագործման օգուտները (քաղցկեղի և ծերացման կանխում) էականորեն գերազանցում են դրա բաղադրիչների հետ կապված հիպոթետիկ ռիսկերը

Ինչո՞ւ է արեւելյան սոսին Հայաստանում համարվել սրբազան ծառ

 

Սոսին (չինարի) հսկա ծառ է՝ մինչև 50 մետր բարձրությամբ և 2-3 մետր տրամագծով: Այն հիմնականում կեղևազուրկ է, ցողունը՝ կանաչամոխրագույն է: Տերևները հերթադիր են, թաթաձև, բլթակավոր, երկար կոթուններով: Իսկ ծաղիկները մանր են, երկար կոթուններով:

Սոսին սիրում է ջերմություն, լույս և խոնավություն: Այն երկարակյաց ծառ է. ապրում է ավելի քան 2 հազար տարի և աճում է չափազանց արագ: Պտուղը կլոր, փշապատ բազմընկուզիկ է:

Հայտնի է սոսու մոտ 10 տեսակ՝ տարածված Հյուսիսային Ամերիկայում, ինչպես նաև Միջերկրական ծովի արևելյան երկրներից մինչև Հնդկաչին թերակղզի: Հայաստանում հանդիպում է 2 տեսակ՝ արևելյան և թխկիատերև: Առաջինն իր բնական միջավայրում կգտնեք Սյունիքի մարզում՝ Ծավ գետի հովտում: Իսկ թխկիատերև սոսին ներմուծված է և հանդիպում է ամենուր: Հնադարում Հայաստանի մայրաքաղաք Արմավիրը հռչակված էր նաև իր Սոսյաց անտառով:

Մեր հայրենիքի ամենահին և ամենամեծ սոսին գտնվում է Արցախում՝ Մարտունու շրջանի Սխտորաշեն գյուղում: Դա հայտնի Տնջրին է, որն ամենատարեցն էր ողջ Խորհրդային Միության տարածքում: Հսկա ծառի սաղարթի ստվերը տարածվում է ավելի քան 1400 մետր քառակուսի:

Այս ծառի փչակում կարող է տեղավորվել հարյուրից ավելի մարդ։ Տնջրին ունի մոտ 18 հարկանի շենքի բարձրություն։ Մոտակայքից բխում է սառնորակ մի աղբյուր, որը դարեր շարունակ և՛ ծառն է սնել, և՛ հագեցրել անցորդի ծարավը: Հորդառատ աղբյուրն անգամ ջրաղացի քար է շարժել։

Սոսին կիրառվում է քաղաքների կանաչապատման համար: Ի դեպ, ժամանակի ընթացքում սոսին դարձել է նաև անձնանուն՝ Սոս տարբերակով: Սոսին նվիրական ծառ է քրիստոնյաների համար: Ավանդության համաձայն՝ երբ Քրիստոսին որոնում են բանտարկելու նպատակով, Նա պահվում է սոսու սաղարթների մեջ։ Հետապնդողները մոտենալիս ծառի վրայից կկվի ձայն են լսում: Կարծելով, որ եթե մոտակայքում մարդ լիներ, կկուն չէր թառի ծառին՝ նրանք հեռանում են: Եվ Քրիստոս օրհնում է սոսին, որպեսզի այն տարին բոլոր դալար մնա: